Chim trong nền văn hóa Việt Nam

Thảo luận trong 'Phụ kiện - nghề chơi' bắt đầu bởi ngnghai, 30/8/06.

  1. ngnghai

    ngnghai Thành viên uy tín

    Tham gia:
    24/10/05
    Bài viết:
    942
    Thích đã nhận:
    1,681
    Đến từ:
    Tp. HCM
    Chim Trong Nền Văn Hoá Việt Nam

    Xin được đem một chút hồn dân tộc vào thú chơi chim của chúng ta bằng cách xin các tác giả cho chép lại bài sau đây.
    Bài này được lấy từ trang 25-27 của quyển "Chim Việt Nam" của Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải và Karen Phillipps / Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội / 2000.

    " Ngay từ buổi đầu dựng nước, con người đã luôn nuôi ước vọng được vượt ra khỏi không gian quanh mình, được tung cánh lên bầu trời, được tự do như loài chim trong không trung. Hình ảnh loài chim Lạc đã gắn bó với người VN ngay từ thuở ban đầu ấy.

    Chim đối với các nền văn hoá và các hoạ tiết cổ
    Có lẽ hoạ tiết ưa thích nhất của người Việt cổ là các loài chim. Trên các di chỉ khảo cổ tìm được ở các niên đại từ khoảng 2000 đến 4000 năm trước, chúng ta đều thấy có các hình chim. Trên các trống đồng, thạp đồng hay đồ gốm sứ của các di chỉ Đồng Đậu(Vĩnh Phú), Đình Tràng(Hà Nội), Đông Sơn(Thanh Hoá), Miếu Môn( Hà Tây) thường có hình chim Lạc, các hình người mặc lông chim chèo thuyền, nhảy múa, giã gạo, chiến đấu. Đặc biệt các hoạ tiết trên đồng ở di chỉ Miếu Môn có hình người đánh cá với chim mồi ngậm cá trong mỏ, điều đó chứng tỏ nghề thuần dưỡng chim để bắt cá đã có ở VN từ rất xa xưa.
    Các dân tộc ít người cũng có niềm say mê không nhỏ đối với các loài chim. Các tiết hoạ trên thổ cẩm, trong trang trí nhà cửa của người Thái, người Mường, người H' Mông, người Dao ở miền Bắc đến các dân tộc Tây Nguyên hay Kh'mer Nam bộ đều có hình chim. Đặc biệt, tượng chim xuất hiện nhiều ở một trong những nền điêu khắc dân gian lâu đời và độc đáo nhất của VN là tượng nhà mồ Tây Nguyên.

    Chim trong tôn giáo
    Trải qua nhiều thế kỷ, hình ảnh các loài chim đã đi vào tôn giáo truyền thống của người Việt. Một trong bốn con vật linh thiêng(tứ linh) của người phương Đông là chim Phượng được thờ trong đình chùa. Tranh tượng hạc và công được xem như biểu tượng của trường thọ, niềm vui, may mắn và hạnh phúc lứa đôi. Chim hạc còn được coi là con vật đưa linh hồn người vào thế giới bên kia " cưỡi hạc quy tiên". Trong những điệu nhảy tôn giáo hiện vẫn còn tồn tại trong đời sống của các dân tộc VN, ta cũng thấy các vũ điệu chim. Tượng chim khá phổ biến trong các trang trí đình chùa, ví dụ như chùa Phật Tích(Bắc Ninh) xây dựng vào thế kỷ XI, trên các cột đá chạm ta thấy có hình đầu người mình chim. Trong các chùa Kh'mer ở Nam Bộ, người ta thờ tượng chim thần Maha Krút, còn ở các chùa Chăm ở miền Trung thờ chim thần Garuda(là một vị thần đầu chim mình người).

    Chim trong lễ hội và trò chơi truyền thống
    Chim là một phần trong các lễ hội và trò chơi dân gian. Các hội thả chim bồ câu, chọi gà, chọi chim, thi chim hót... rất phổ biến ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam và là một nét đẹp văn hoá không thể thiếu trong đời sống của các cộng đồng VN.
    Ở Bắc Bộ, nhất là ở kinh thành Thăng Long, hội thả chim bồ câu là một lễ hội đã có từ lâu đời. Người dân ở Thăng Long và các vùng lân cận luyện chim bồ câu để thả vào ngày hội thi. Lễ hội này mang đậm tính văn hoá và thu hút rất đông người tham gia, người thắng cuộc được coi là sẽ gặp nhiều may mắn dù giải thưởng thường chỉ chỉ có ý nghĩa tượng trưng(một cuộn vải điều, một mâm đồng...).
    Một trong những trò chơi dân gian cũng rất phổ biến ở VN đến tận ngày nay là chọi gà. Đây là một thú chơi thượng võ nhưng lại rất bình dân. Người chơi có đủ thành phần từ thanh niên đến cụ già, từ người quyền quí đến dân lao động. Theo dân gian truyền, Nguyễn Lữ(em ruột Nguyễn Huệ) rất mê chơi chọi gà, nhờ quan sát các đòn thế của gà chọi mà nghỉ ra được nhiều thế võ trong kho tàng võ Tây Sơn nổi tiếng. Người đã nuôi và chơi gà chọi rồi thì rất ham vì thú chơi này, nó phức tạp từ khâu chọn gà, dưỡng gà, vần gà cho đến lúc đem ra xới chọi được cần có nhiều thủ thuật nhà nghề đòi hỏi nhiều thời gian và tính kiên trì. Tuy nhiên, trò chơi này từ xưa đã ít nhiều bị thương mại hoá và mất đi vẻ đẹp vốn có của nó."
    ( Còn tiếp )
     
  2. lahansaigon

    lahansaigon Well-Known Member

    Tham gia:
    13/7/06
    Bài viết:
    978
    Thích đã nhận:
    62
    Đến từ:
    Biệt động Sài Gòn
    Đúng là chim rất có ảnh hưởng đối với dân tộc ta!!!!Nó len tận cùng ngõ hẻm đến tất cả những nơi khó đến nhất và nơi dễ đến nhất!!!!!
    Thú chơi chim đã ảnh hưởng vào máu thịt của người dân VN!
    Bác ngnghai có biết ai là người đầu tiên khởi xướng việc nuôi chim ở VN k nhỉ?Nó khoảng thời điểm nào???Người ta nuôi chim gì đầu tiên?
     
  3. ngnghai

    ngnghai Thành viên uy tín

    Tham gia:
    24/10/05
    Bài viết:
    942
    Thích đã nhận:
    1,681
    Đến từ:
    Tp. HCM
    ChimTrong Nền Văn Hoá Việt Nam ( Tiếp theo )

    " Chim trong kho tàng cổ tích và dân ca, ca dao VN
    Các loài chim xuất hiện nhiều trong chuyện thần thoại, cổ tích, trong lời ru của bà, trong tiếng hát đồng dao của trẻ...
    Trong các câu truyện đó chim được nhân cách hoá để thể hiện mọi mặt của cuộc sống, từ cái thiện đến cái ác, từ phản diện đến chính diện. Ta có thể gặp những con chim tốt giúp người như trong chuyện "Cây khế", "Tấm Cám" đến chim độc ác hại người trong chuyện"Thạch Sanh"... Người Việt xưa có óc quan sát rất tinh tế nên trong kho tàng truyện cổ tích VN đã có nhiều lời giải thích dí dỏm về nguồn gốc và tập tính của các loài chim như"sự tích chim tu hú", "sự tích chim bắt cô trói cột", "sự tích chim thù thì", "gà mượn mào vịt", "tại sao vạc đi ăn đêm, cò lại đi ăn ngày", "tại sao vịt lại hay đứng một chân khi ngủ"...
    Trong ca dao, dân ca, ta có thể thấy nhiều câu sử dụng hình ảnh chim để nói về quan niệm cuộc sống: "Trên rừng 36 thứ chim, thiếu chi loan phượng đi tìm quạ khoang! Quạ khoang có của có công, tuy rằng loan phượng nhưng không có gì" hay kinh nghiệm thời tiết: "én bay thấp, mưa ngập cầu ao, én bay cao, mưa rào lại tanh"...
    Những câu ca dao hay nhất và có lẽ cũng cổ nhất của VN hầu hết đều bắt đầu bằng"con cò","con cò bay lả bay la..." có lẽ vì trong các loài chim kiếm ăn ở đồng ruộng, con cò gần gũi người nông dân hơn cả. Con cò trắng tuy ngày đêm lặn lội nhưng nhiều lúc lại bay lên mây xanh. Nó vất vả, nhưng lại có vẻ trong trắng, thanh cao, nó sống một cuộc sống mà người dân lao động nước ta ngày xưa hằng mơ ước."Cái cò" được dùng để thể hiện nhiều hình ảnh, tính cách của người dân VN: "Cái cò lặn lội bờ sông, Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non", "cái cò, cái vạc, cái nông, Cùng ăn một đồng nói chuyên giăng ca","cái cò là cái cò quăm, Mày hay đánh vợ, mày nằm với ai"...
    Trong văn học dân gian của các dân tộc thiểu số, hình ảnh chim cũng xuất hiển rất nhiều. Người Thái triết lý:"Đời người như ngựa chạy, làm ăn như én bay", ca dao Tày thì tự hào: "Phượng hoàng tung cánh trời xanh, chim chích bay theo sao được", hay ví von trong ca dao Ê Đê "chim chóc chỉ khóc vì thương, chim mơ-ling hát vì nhớ cây sáo trúc". Trong dân ca của các dân tộc Tây Nguyên, điển hình là trường ca Đan Sam nổi tiếng ta có thể gặp hình ảnh cánh chim được lặp đi lặp lại như biểu tượng của lòng dũng cảm, tính trung thực và của tự do...
    Đặc biệt đối với trẻ thơ thì các loài chim rất gần gũi, thân thiết. Trong đồng dao của cả ba miền ta có thể tìm được rất nhiều bài nói về các loài chim "con chim chích choè, nó đậu cành chanh"... có những bài đồng dao rất dài và rất hay về các loài chim thể hiện nhiều tính cách, nhân vật chứng tỏ trẻ em có hiểu biết rất sâu về từng loài chim:
    "Tùng, tùng đánh ba tiếng trống...
    Sắp quân cho chỉnh:
    Phượng hoàng thống lĩnh,
    Bạch hạc hiệp đồng,
    Tả chi thì công,
    Hữu chi thì sếu.
    Giang cao ngất nghểu,
    đi trước tiên phong,
    Cả mỏ bồ nông,
    đi sau tiếp hậu,
    Sáo đen,sáo sậu,
    ran giục đôi bên"...

    Chim trong ngôn ngữ VN
    Trong hành văn, ngôn từ tiếng Việt, ta có thể bắt gặp hình ảnh của chim được dùng ẩn dụ để thể hiện nhiều ý tưởng ngôn ngữ. Hình ảnh, tập tính, thói quen của các loài chim đã đi sâu vào tiềm thức của người VN cho ngôn ngữ tiếng Việt thêm sinh động. Người Việt thường nói ví von:" chưa vỡ bọng cứt đã nói bay bổng","ăn rồi quẹt mỏ",""chim phải tên sợ cành cong"," nói như khướu","viết như gà bới..."
    ( Còn tiếp )
     
  4. ngnghai

    ngnghai Thành viên uy tín

    Tham gia:
    24/10/05
    Bài viết:
    942
    Thích đã nhận:
    1,681
    Đến từ:
    Tp. HCM
    Chim Trong Nền Văn Hoá Việt Nam ( Tiếp theo và hết )

    Chim làm thức ăn
    Việc thuần hoá và nuôi giữ gia cầm đã có ở VN từ rất lâu. Trong các di chỉ văn hoá cổ từ khoảng 2000 năm trước CN, người ta đã thấy có tượng gà, vịt. Các loài chim nuôi chủ yếu ở VN là gà, vịt, ngan, ngỗng, bồ câu, chim cút... chúng cung cấp khẩu phần đạm quan trọng trong bữa ăn hàng ngày qua thịt và trứng, ngoài ra người ta sử dụng lông của một số loài làm len, nhồi chăn, gối, làm chổi...thịt và một số bộ phận khác đôi khi còn được dùng như vị dẫn thuốc. Thịt gia cầm vẫn được coi là thức ăn ngon và sang trọng.Các bữa cơm cỗ ở VN không thể thiếu các món ăn từ gia cầm.
    Nhiều loài chim hoang dã hiện vẫn còn là nguồn cung cấp thức ăn quan trọng cho nhiều người dân ở cả đồng bằng và miền núi. Thói quen đi săn đã hình thành từ rất lâu trong lịch sử và văn hoá dân tộc, vì trong buổi đầu văn minh, săn bắn là nguồn cung cấp đạm chính cho các cộng đồng. Điều này đã làm nhiều loài chim lớn bị đe doạ tuyệt chủng và làm suy giảm số lượng quần thể của nhiều loài khác.
    Một số loài là món ăn nổi tiếng ngon và bổ lưu truyền trong dân gian. Ví dụ: yến sào là thức ăn trước đây chỉ dùng cho vua chúa vì thế vẫn có từ"ngự yến", "yến tiệc"... hay sâm cầm là món ăn tiến vua đã đi vào ca dao"cá rô Đầm Sét, sâm cầm Hồ Tây".

    Chim làm thuốc
    Nhiều loài chim đã được sử dụng làm dược phẩm từ rất lâu trong dân gian. Ngày nay, ta còn có thể tìm thấy các bài thuốc từ các bộ phận của chim trong các bộ sách của các bậc thánh y Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác như Nam dược thần hiệu, Dược phẩm vậng yếu và Lĩnh Nam bản thảo. Nhiều loài chim quý được sử dụng làm thuốc rất nổi tiếng ở VN như: yến, sâm cầm, bìm bịp, công, trĩ sao, gà lôi, gà ác... nhiều loài khác ít nhiều cũng có tác dụng dược lý, vẫn được sử dụng làm thuốc hoặc vị dẫn thuốc như gà, bồ câu. Võ Văn Chi trong Từ diển Động vật và Khoáng chất làm thuốc ở VN(NXB Y học,1998) đã thống kê được gần 100 loài chim(nuôi và hoang dã) có tính năng làm thuốc.

    Thú chơi chim
    Một trong những sở thích lớn nhất của con người là được sống gần gũi với thiên nhiên. Vì thế, thú chơi sinh vật cảnh, đặc biệt là chơi chim đã hình thàmh ở VN từ xa xưa. Trong thời kỳ phong kiến, thú chơi này chỉ dành cho giai cấp quý tộc và thị dân lớp trên. Ngày nay, nó đã được phổ biến rộng rãi đến mọi tầng lớp, lứa tuổi trong nhân dân.
    Người ta nuôi chim vì nhiều mục đích, nhưng nuôi chim hót và chim cảnh được nhiều người lựa chọn nhất vì tiếng hót, vóc dáng và màu sắc đẹp của chim mang lại cho họ niềm vui và sự sảng khoái tinh thần. Tuỳ theo ý thích của mỗi người mà một số loài chim thường được chọn nuôi như hoạ mi,sơn ca, chích choè, khướu, cu gáy, vành khuyên(chim hót) hay công, trĩ, hút mật, gà rừng, đầu rìu, xít, đa đa, gà nước(chim cảnh)... Ngoài ra, một số loài chim khi được thuần dưỡng và nuôi dạy có thể bắt chước được một số tiếng người như: yểng, sáo, cà cưỡng,quạ và vẹt.Trong số các loại đó, yểng học được nhiều tiếng và nói sõi hơn nên rất được ưa chuộng, cà cưỡng học nói cũng nhanh nhưng nói không rõ lắm(ngọng).

    Đáp ứng nhu cầu chơi chim, chợ chim mọc lên ở khắp nơi, người ta buôn bán đủ loài chim, chúng bị thu gom từ nhiều vùng trong cả nước. Việc đánh bắt chim cảnh cũng là một mối đe doạ nghiêm trọng đến sự sống còn của nhiều loài chim. Những loài được ưa thích và có giá nhất trở nên những loài khan hiếm nhất. Đây là hiện tượng cần được ngăn chặn vì chim chỉ đẹp và hót hay nếu được mọi người quan sát chúng ở ngay môi trường sống tự nhiên.
     

Chia sẻ trang này